Mensenbroeders, laat me u vertellen hoe het is gegaan. Wij zijn uw broeders niet, zult u antwoorden, en we willen het niet eens weten.

de-welwillenden.jpgZo begint het dikste boek dat ik ooit gelezen heb. Het wreedste ook. Nog meer superlatieven nodig? Het is het meest intellectuele boek. Het meest choquerende. En het moeilijkste dat ik ooit zal recenseren.
‘De welwillenden’ een huzarenstukje noemen is een sterk understatement. Maar het woord dat het boek adequaat beschrijft, moet nog bedacht worden.

Aan het woord is dr. Max Aue, een officier van de Sicherheitsdienst die opklimt tot in de hoogste rangen van de SS. In zijn verslag neemt hij de lezer mee naar de gruwelijke jodenslachting bij Babi Jar en naar de gevechten bij Stalingrad. Hij leidt ons doorheen de Berlijnse oorlogsadministratie en de kantoren van beruchte figuren zoals Adolf Eichmann en Heinrich Himmler, om ons uiteindelijk mee te nemen op inspectiebezoek naar Auschwitz. Geen gebeurtenis wordt verzwegen of verbloemd, geen detail wordt achterwege gelaten. De strontvegen op de benen van de joden, het is een beeld dat je blijft achtervolgen. Het knaagt, het bijt. Net als het cijferwerk van dr. Aue:

Wat de joden betreft, hebben we over dezelfde periode ongeveer 109.677 doden per maand, ofwel 25.195 doden per week, 3.599 doden per dag, 150 doden per uur, 2,5 doden per minuut.

Jonathan Littell schreef het meesterwerk van de eeuw. En het boek dat nooit had mogen verschijnen. Hij schreef alleszins het boek dat (na vijftig tinten grijs) het meeste stof deed opwaaien. De voornaamste reden daarvoor is de keuze van zijn perspectief: we worden gedwongen om ons in te leven in een SS’er. Die overigens niet tot inzicht komt over zijn Weltanschauung. En jou genadeloos tot zijn gelijke rekent.

Als u geboren bent in een land en in een tijd waarin niemand uw vrouw en kinderen komt vermoorden, en waarin ook niemand u komt vragen andermans vrouw en kinderen te vermoorden, prijs dan de Heer en ga in vrede. Maar vergeet dit nooit: u hebt misschien meer geluk gehad dan ik, maar dat maakt u nog niet tot een beter mens.

Het boek werd niet alleen voor zijn immorele karakter verguisd. Ook de ‘saaiheid’ ervan werd bekritiseerd. Jonathan Littell  laat geen enkele naam achterwege, voert intellectuele discussies en gaat 40 lange bladzijden door over de vraag of de Bergjuden in de Kaukasus echte joden zijn (en dus gefusilleerd mogen worden) of niet. ‘Littell heeft vijf jaar onderzoek gedaan en wil zijn eruditie nu tentoonspreiden,’ luidt dan de opinie.
Ik stel me een andere vraag: zou dat geen bewuste keuze zijn? Is het niet mogelijk dat Littell zijn boek bij momenten bewust saai gemaakt heeft? Dat hij zo een gedeelte van de oorlogssfeer op ons heeft willen overbrengen? De oorlog was langdradig, en verwarrend (in het begin raakt dr. Aue echt niet uit aan de verschillende rangen – aan wie moet hij nu ook alweer rapporteren?). Een geniale zet van Littell, die zich daar hoe dan ook van bewust is:

verder beschikt u over een absoluut machtsmiddel, want u kunt dit boek dichtslaan en het in de vuilnisbak gooien

Er valt ongelooflijk veel te schrijven over ‘De welwillenden’. Over de titel alleen al kunnen pagina’s gevuld worden. Met een beetje hulp van Google kan ik jullie vertellen dat het een verwijzing is naar het laatste deel van de ‘Oresteia’ (nog een illustratie van de geleerdheid van Littell). Daarin worden de Erinyen (Wraakgodinnen) ten tonele gevoerd, die besluiten om hun leven te beteren en Eumeniden (Welwillenden) worden. Maar de lezer die de tragedie kent, merkt al snel dat het volledige drieluik op een ingenieuze manier in het boek vervlochten is. (Helaas behoorde ik tot de categorie lezers, die het verhaal kent, maar niet heeft herkend. Bedankt voor de reminder, Google).

Eindoordeel
Heb ik ervan genoten?
Neen. Maar is het ook maar mogelijk om in die termen over zo’n boek te schrijven?
Vond ik het een goed boek?
Dat weet ik in alle eerlijkheid niet.
Vind ik dat jij het ook moet lezen?
Ja, dat wel.

Jonathan Littell

* Dat doet me denken aan een nummer van de nieuwe cd ‘Lament’ van Einstürzende Neubauten. ‘Der I. Weltkrieg’ is een 15-minuten-durend percussienummer, gespeeld op plastic buizen die elk een land voorstellen en waarin het verloop van WOI wordt geschetst. ‘Langdradig en saai,’ schreef Focus Knack in de bespreking van de ‘kinderziektes’ van het album. Doelbewust? 

Citaten: 
p. 11, p. 23, p. 28, p. 775
Afbeelding header: Böhmen liegt am Meer van Anselm Kiefer.